تفاوت داروهای روانپزشکی از نظر عوارض جنسی؛ کدام کمتر اثر میگذارند؟
در مقالهی قبلی، بهطور اختصاصی اختلال جنسی ناشی از داروهای ضدافسردگی SSRI را بررسی کردیم. اما سوال کاربردیتری که بسیاری از بیماران و خانوادهها مطرح میکنند، فراتر از یک گروه دارویی است: «اگر مجبورم دارو مصرف کنم، کدام دارو کمترین اثر را بر زندگی جنسی من دارد؟» پاسخ علمی به این سوال، نیازمند مقایسهی گروههای مختلف داروهای روانپزشکی است. در این مقاله از کلینیک پارسه، بر اساس منابع علمی معتبر، این مقایسه را بهطور کامل ارائه میدهیم.
اهمیت این موضوع: چرا باید دربارهی آن آگاه بود؟
بر اساس مرور جامعی که در نشریهی معتبر World Psychiatry منتشر شده، داروهای ضدافسردگی با فعالیت عمدتاً سروتونرژیک، داروهای ضدروانپریشی که احتمال ایجاد افزایش پرولاکتین دارند، و تثبیتکنندههای خلق با اثرات هورمونی، اغلب با اختلال عملکرد جنسی متوسط تا شدید، شامل کاهش میل، تاخیر ارگاسم و اختلال تحریک، مرتبط هستند.
نکتهی بالینی بسیار مهم این است که این عارضه، فقط یک «مزاحمت» نیست؛ بر اساس مطالعات، در بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی، عوارض مرتبط با پرولاکتین و سایر اختلالات اندوکرین، با سطح پایینتر پایبندی به درمان مرتبط بوده است. این یعنی عوارض جنسی میتوانند بهطور مستقیم بر موفقیت درمان روانپزشکی اثر بگذارند. یک مرور روایی منتشرشده در نشریهی European Psychiatry نیز تاکید میکند اختلال جنسی میتواند وضعیت سلامت روان را بدتر کرده و پایبندی بیمار به درمان را دشوار کند، اما اغلب کمتشخیص باقی میماند.
گروه اول: داروهای ضدافسردگی
خطر بالا
- SSRIها: بر اساس مرور European Psychiatry، همهی داروهای SSRI، ریسک قابلتوجهی برای اختلال عملکرد جنسی دارند. (برای جزئیات بیشتر، به مقالهی اختصاصی «اختلال جنسی ناشی از SSRI» مراجعه کنید)
- SNRIها: ریسک مشابهی با SSRIها دارند
خطر کمتر
- بوپروپیون: با مکانیزم دوپامینرژیک خود، کمترین خطر را در میان ضدافسردگیها دارد و حتی ممکن است عملکرد جنسی را بهبود دهد
- میرتازاپین، آگومالاتین و موکلوبماید: بر اساس همان مرور، اثر جزئیتری بر عملکرد جنسی دارند
گروه دوم: داروهای ضدروانپریشی (آنتیسایکوتیکها)
این گروه، پیچیدهترین الگو را از نظر عوارض جنسی دارد و مکانیزم اصلی آن، افزایش پرولاکتین است.
مکانیزم: چرا ضدروانپریشیها پرولاکتین را بالا میبرند؟
بر اساس توضیح مطالعهی STAR که در PMC منتشر شده، همهی داروهای ضدروانپریشی بالقوه میتوانند باعث افزایش پرولاکتین شوند، چون مهار آزادسازی دوپامین، حلقهی بازخورد منفی ترشح پرولاکتین از هیپوفیز قدامی را عملاً حذف میکند.
اثرات افزایش پرولاکتین
بر اساس منابع تخصصی روانداروشناسی:
- در زنان: قطع قاعدگی ثانویه، ناباروری، ترشح شیر از پستان، و کاهش میل جنسی. نکتهی جالب این است که زنان بهطور کلی افزایش پرولاکتین بیشتری در پاسخ به مهار دوپامین نشان میدهند
- در مردان: کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، بزرگشدن بافت پستانی و ترشح شیر
مقایسه داروهای مختلف ضدروانپریشی
خطر بالاتر (افزایشدهندهی پرولاکتین):
- ریسپریدون و پالیپریدون
- هالوپریدول و سایر ضدروانپریشیهای نسل اول
- آمیسولپرید
خطر کمتر (پرولاکتینساز نیستند یا کمتر هستند):
- آریپیپرازول: در مطالعهی بالینی STAR، بهعنوان دارویی با کمترین میزان اختلال جنسی در میان داروهای مقایسهشده (۲۷٪) گزارش شد. این دارو بهعنوان یک آگونیست نسبی گیرندهی دوپامین D2، پروفایل منحصربهفردی دارد
- کوئتیاپین
- زیپراسیدون
- لوراسیدون، لومیتپرون و برگزیدهی نسلهای جدیدتر
یک مطالعهی تازهتر با عنوان «اثرات وابسته به دوز معکوس آریپیپرازول» نیز یافتهی جالبی گزارش کرده: در بیماران تحت درمان با آریپیپرازول، دوز بالاتر دارو، با سطح پرولاکتین و نمرات اختلال جنسی کمتر همبستگی داشته است؛ نکتهای که نشان میدهد این دارو، برخلاف اکثر داروهای دیگر، در دوزهای بالاتر، اثر محافظتی دارد. با این حال، همین مطالعه تاکید میکند پایش منظم پرولاکتین و عملکرد جنسی در بیماران تحت درمان با این دارو توصیه میشود.
نکتهی بالینی کاربردی: وابستهبودن به دوز
بر اساس مقالهی Psychiatric Times، مانند SSRIها، اختلال جنسی ناشی از ضدروانپریشیها نیز ظاهراً وابسته به دوز است؛ بنابراین ارزیابی ریسک بیمار، باید هم دوز و هم مکانیزم دارو را در نظر بگیرد.
راهکار مدیریت
بر اساس منابع تخصصی، بهترین رویکرد در صورت امکان، تغییر به یک ضدروانپریشی غیرافزایشدهندهی پرولاکتین است. در مواردی که تغییر دارو ممکن نیست، افزودن آریپیپرازول به رژیم فعلی، بهطور قابلاعتمادی سطح پرولاکتین را کاهش میدهد؛ و این استراتژی ممکن است بهویژه برای بیماران تحت درمان با داروهای تزریقی طولانیاثر مفید باشد.
گروه سوم: تثبیتکنندههای خلق
بر اساس مرور World Psychiatry و منابع تخصصی:
لیتیوم
- در بیماران دوقطبی، حدود ۳۰٪ از بیماران، مشکلات جنسی خود را به لیتیوم نسبت میدهند
- با این حال، بهنظر میرسد اثر منفی لیتیوم بر عملکرد جنسی، نسبت به سایر درمانها در اختلال دوقطبی، بهویژه ضدروانپریشیها، کمتر باشد
- مشکلات جنسی مرتبط با لیتیوم معمولاً بهصورت کاهش میل و اختلال نعوظ بروز میکنند
- ترکیب لیتیوم با بنزودیازپینها، با افزایش خطر اختلال جنسی همراه است؛ و جالب اینکه این اختلال به نظر میرسد با سطح سرمی لیتیوم مرتبط نباشد
والپروات و کاربامازپین
بر اساس منابع تخصصی، این دو دارو نیز با درجاتی از اختلال جنسی مرتبط هستند؛ احتمالاً بهدلیل اثرات هورمونی.
لاموتریژین
این دارو در میان تثبیتکنندههای خلق، کمترین میزان اختلال جنسی را نشان داده است؛ به همین دلیل، در صورتی که عوارض جنسی نگرانی اصلی باشد، لاموتریژین بهعنوان گزینهای مطرح میشود که پزشک ممکن است آن را بر لیتیوم، والپروات یا کاربامازپین ترجیح دهد.
گروه چهارم: بنزودیازپینها (داروهای آرامبخش و ضداضطراب)
بر اساس مقالهی Psychiatric Times، تصویر این گروه نسبتاً پیچیده و کمتر روشن است:
- در یک مطالعهی مقایسهای چندمرکزی دوسوکور روی بیماران مبتلا به اختلال پانیک، مشخص شد آلپرازولام در مرحلهی حاد باعث اختلال جنسی نشد
- مطالعات دیگری به افزایش تحریک جنسی، بهدلیل کاهش اضطراب، اشاره کردهاند
- در مقابل، دو مطالعهی دیگر، عدمتوانایی در رسیدن به ارگاسم را در ۲۵ تا ۵۰ درصد از نمونههای تحت درمان با آلپرازولام گزارش کردهاند
- یک توضیح احتمالی این است که بنزودیازپینها ممکن است جنبههای مرتبط با اضطراب را در اختلال جنسی کاهش دهند، در حالی که همزمان باعث مشکل ارگاسم یا سایر اثرات منفی شوند؛ چون GABA به کاهش رفتار جنسی مرتبط دانسته شده است
نتیجهی کلی: یافتههای مربوط به بنزودیازپینها، ناقص و بعضاً متناقضاند و هنوز نمیتوان نتیجهی قاطعی ارائه کرد.
نکات مهم برای بیماران
- هرگز دارو را خودسرانه تغییر ندهید یا قطع نکنید. قطع ناگهانی داروهای روانپزشکی میتواند به عود شدید بیماری، علائم قطع دارو و خطرات جدی منجر شود
- ممکن است بهترین داروی «از نظر جنسی» لزوماً مناسبترین دارو برای کنترل بیماری شما نباشد؛ تصمیم نهایی، موازنهای بین اثربخشی و عوارض است که فقط پزشک میتواند انجام دهد
- خود بیماریهای روانی (مانند افسردگی یا اسکیزوفرنی) نیز میتوانند مستقل از دارو بر عملکرد جنسی اثر بگذارند؛ تمایز اثر بیماری از اثر دارو نیازمند ارزیابی تخصصی است
- گزارش صادقانهی مشکل به پزشک، گام اول در یافتن راهحل است
رویکرد کلینیک پارسه
کلینیک پارسه با بیش از ۲۵ سال سابقه فعالیت تخصصی در حوزه سلامت روان و اعتیاد، به سرپرستی دکتر محمد اسدیان، انتخاب دارو را بر پایهی موازنهی دقیق بین اثربخشی درمانی و کیفیت زندگی، شامل سلامت جنسی، انجام میدهد:
- ارزیابی عوارض جنسی در انتخاب دارو: در نظر گرفتن این جنبه پیش از شروع و در طول درمان
- پایش منظم: شامل بررسی سطح پرولاکتین در موارد لزوم
- تنظیم یا تغییر دارو با پروتکل ایمن: در صورت بروز عوارض مزاحم
- نظارت پزشکی تخصصی: سرپرستی مستقیم دکتر محمد اسدیان با ۲۵ سال تجربه بالینی
جمعبندی
داروهای روانپزشکی از نظر عوارض جنسی تفاوت قابلتوجهی دارند؛ از ضدافسردگیهای با خطر کم مانند بوپروپیون، تا ضدروانپریشیهای مرتبط با پرولاکتین مانند ریسپریدون، و تثبیتکنندههای خلقی مانند لاموتریژین با پروفایل مطلوبتر. این آگاهی به بیماران و پزشکان کمک میکند تا تصمیمگیری درمانی را با در نظر گرفتن کیفیت زندگی انجام دهند. تیم متخصص کلینیک پارسه آماده است تا با رویکردی علمی و محترمانه، همراه شما در یافتن بهترین تعادل بین درمان و سلامت جنسی باشد.
آماده شروع مسیر بهبودی هستید؟
تیم متخصص کلینیک پارسه آماده همراهی شماست. اولین قدم را بگذارید.
(025) 3775-4398
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر میدهد.